“Als het buurtcomité kan mobiliseren, staat de buurt heel sterk”

Interview met architect en onderzoeker Herwin Sap over wijkvernieuwing in Eindhoven

Door Lodewijk Hof

Herwin Sap is eigenaar en oprichter van het architectenbureau HAS – Architectuur BNA. Daarnaast werkt hij als onderzoeker bij de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) en is hij doceert bouwkunde aan de Hogeschool in Heerlen.

Hoe zit het met de verbouwingen van huizen en flats in Eindhoven?

Er zijn een aantal buurten in Eindhoven die als wijkvernieuwingsgebied zijn aangemerkt. Waarvoor plannen in de maak zijn, of al in uitvoering om te slopen of te renoveren en daar andere woningen voor terug te zetten. Waaronder de kruidenbuurt waar ze net begonnen zijn, Lakerlopen waar ze al een tijdje bezig zijn, de Bloemenbuurt-Zuid waar ik zelf woon en in Woensel gaan ze nog wat doen, de Bloemenbuurt-Noord op lange termijn.

Waarom gaat de gemeente over tot wijkvernieuwing?

Daar zijn eigenlijk drie redenen voor. Sociaal/politieke redenen, economische redenen en technische redenen. De technische reden is dat de woonhuizen, en zeker in Eindhoven, vaak van voor of net na de oorlog zijn. Begin jaren zeventig of eind jaren tachtig zijn ze al een keer gerenoveerd. Deze zijn onderhand weer aan een vernieuwingsronde toe. Waarbij de woningcorporatie vaak overweegt over te gaan tot slopen en niet nog een keer te renoveren en hier nieuwe huizen voor terug te bouwen. Hierbij wordt dan vaak niet weer 100% sociale woningbouw terug geplaatst en dan wordt er een klein stukje sociaal gebouwd en een groot deel duurdere huur- en koopwoningen. Dat is het economische verhaal, de hoofdreden, en haakt tegelijk aan op het politieke verhaal. De politiek wil dat de arbeidersklasse niet meer geconcentreerd woont in de zo gehete volksbuurten maar gespreid wordt met ook de middenklasse inkomens.

Hebben de bewoners daar nog wat op aan te merken?

Ja, dat verschilt eigenlijk heel erg per stad. Dit is iets wat zich landelijk afspeelt en niet typisch Eindhovens of Brabants is. De bewonersparticipatie verschilt heel erg per stad en per project. Er is altijd wel een vorm van overleg, die er ook moet zijn met de bewoners. Maar hoe serieus die genomen wordt hangt af van de arrogantie van de coöperatie, de gemeente en van de organisatiekracht die een buurtcomité heeft natuurlijk. Als het buurtcomité heel sterk is en de buurt kan mobiliseren staat de buurt heel sterk.

Zijn er bij de Eindhovense renovatie, twintig jaar geleden, dingen mis gegaan, dat jij weet?

Nou, ik weet dat er toen van mijn buurt (Bloemenbuurt Zuid) behoorlijk wat is misgegaan. Dat bleek ook achteraf toen wij een renovatieonderzoek hebben laten doen dat renoveren niet meer mogelijk was. De draagconstructie van het dak is op een dergelijk manier veranderd dat de draagconstructie niet meer sterk genoeg was en het dak is gaan doorzakken. De kozijnen zijn draagkozijnen en de middenstijldens hebben ze er tussen uit gezaagd waardoor het metselwerk daarboven is gaan inzakken.

Ken je nog voorbeelden van andere missers tijdens renovaties in andere buurten?

Nee, ik weet wel een buurt in Breda waar het toen heel aardig goed geweest is. Dat bleek uit een onderzoek, ik ben daar opgetreden als adviseur/architect voor de bewoners, dat renovatie zowel technisch als economisch haalbaar is. Die buurt is met simpele maatregelen weer prima bij de tijd te brengen. Maar ook daar heeft de coöperatie uit economische motieven gekozen voor slopen en nieuwbouw.

Zijn de woningcorporaties onderdeel van de staat of zijn het particuliere bedrijven?

Toegelaten instellingen: dat zijn een door de staat ondersteunde bedrijven om hun primaire taak, het verzorgen van sociale woningen uit te kunnen voeren. Vroeger waren dat verenigingen waarbij de huurders lid waren van de vereniging en inspraak hadden op het beleid bij ledenvergaderingen en bij de keuze van het bestuur. Momenteel zijn het nog stichtingen en dat zijn bedrijven die nog geen winst mogen maken en de winst die ze maken moeten ze in het bedrijf houden voor het ontwikkelen voor nieuwe dingen. Het ligt wel in de lijn der verwachtingen dat dit zelfstandige bedrijven worden die winst mogen maken gaan worden tijdens de volgende privatiseringsgolf. Daarom ook dat de huidige coöperaties de huidige renovatie/sloop ronde beschouwen als een methode om hun bestand op te schonen en de goedkope sociale woningen te gaan slopen. Daar zullen ze nieuwe dure woningen voor terugplaatsen, zodat ze lekker winst kunnen gaan maken.

Kunnen bewoners allemaal terug in hun oude buurt komen of worden die ergens anders geplaatst?

Dat verschilt ook weer per project. Dat soort dingen zijn geregeld in een sociaal plan. Er zijn wijkvernieuwingsprojecten waarbij er een terugkeergarantie is. Dit geldt vooral voor gebieden die wat groter zijn en als de coöperatie verwacht dat niet iedereen terug wilt omdat de coöperatie ook her en der in de stad locaties aanbiedt. In de meeste gevallen zijn er geen terugkeergaranties. En bijvoorbeeld in de Kruidenbuurt is het zo dat mensen die er langer dan tien jaar wonen een terugkeergarantie krijgen en mensen die daar korten wonen komen onder aan de lijst te staan. Die moeten ergens anders iets zoeken. Het is wel zo dat de woningcorporatie verplicht is om vervangende woonruimte aan te bieden.

Moet die vervangende woonruimte die aan dezelfde kwalitatieve eisen voldoen of is de woningcorporatie daar geheel vrij in?

Ook dat is weer iets dat in het sociaal plan vastgelegd wordt. Er is qua renovatie heel weinig wettelijk vast gelegd. Er moet jou vervangende passende woonruimte aangeboden worden en wat dan passende woonruimte is moet met de bewoners worden afgesproken. De bewoners moeten dan sterk in hun schoenen staan, goed georganiseerd zijn en ondersteuning krijgen van bijvoorbeeld de Woonbond om er een goed sociaal plan uit te krijgen en het voor de bewoners een niet te grote achteruitgang te laten zijn.

Hoe zou jij de huidige onroerend goed problematiek willen oplossen?

Er is een tekort aan in het bijzonder jongerenhuisvesting en er staat veel onroerend goed van bedrijven leeg. Een mooi voorbeeld is de Kennedytoren. Er zijn een hoop onderzoeken geweest om de leegstaande kantoorruimte als jongerenhuisvesting te gebruiken en vaak is dat niet echt een goede oplossing. Gewoon omdat kantoorruimte technisch heel anders is aan woonruimte waardoor je kantoorruimte moeilijk kan ombouwen naar woonruimte. Dat is wel iets om met de toekomst rekening mee te houden. Dat kan een wettelijke bepaling zijn. Dat er bij de bouwaanvraag rekening mee gehouden moet worden om kantoorruimte makkelijk om te kunnen bouwen naar woonruimte. Dat een architect een B-plan maakt naast het plan voor het kantoorpand en aannemelijk maakt dat het makkelijk omgebouwd kan worden naar woonruimte. Dat gebeurt al wel met scholen. Het is allemaal heel experimenteel maar ik ken een paar scholen waarbij er rekening mee gehouden is dat als de school niet meer zo nodig is in de buurt omdat de kinderen groter zijn geworden, de school makkelijk omgebouwd kan worden naar seniorenwoningen.

Zijn er van dat soort schoolgebouwen bij jou bekend in Eindhoven?

Nee.

Heeft de Bloemenbuurt een alternatief gemaakt voor de werkzaamheden die er zijn?

Ja, in de Bloemenbuurt is er op aandringen van de bewoners een onderzoek gedaan door een architectenbureau naar renovatie en daar zijn ook een aantal vragen gesteld over wat je met die huizen zou kunnen doen, maar dat bleek door de technische staat geen haalbare kaart. Ikzelf heb als architect voor dat project in Breda een alternatief plan gemaakt. Ik ben daar door de bewoners benaderd en die hebben van de gemeente een budget gekregen om een renovatieonderzoek te laten uitvoeren. Ik heb toen met de bewoners een alternatief gemaakt dat door de bewoners goedgekeurd is en dat komt vaker voor.

Zijn er in Eindhoven alternatieve plannen ontwikkeld?

Nee. In de Bloemenbuurt is een renovatieonderzoek gedaan waar een alternatief plan uit voortgekomen is, maar in Eindhoven is dat verder niet gedaan bij mijn weten.

Wat is het standpunt van de Eindhovense politiek ten opzichte van wijkvernieuwing?

De wijkvernieuwing zoals die nu is wordt vrij breed gedragen. De plannen zijn nog van het vorige college om sociale woningbouw uit de markt te nemen omdat er een overschot aan zou bestaan terwijl er tegelijkertijd een wachtlijst van een jaar of vier is. Dus dat is een raar soort overschot. En het huidige college is verder gegaan met die afspraken. Er is tegelijkertijd wel een zekere kentering omdat er een probleem aan het ontstaan is met de mensen die teruggeplaatst worden. Daar blijkt dat als er een wachtlijst is van vier jaar en je sloopt er een heleboel en die mensen krijgen voorrang op die nieuwe goedkope woningen wordt de wachtlijst alleen maar groter. Door de realiteit wordt de politiek gedwongen om daar wat realistischer tegen aan te kijken.

Zijn er partijen die meer aan de bewoners denken en partijen die meer aan de belangen voor de coöperaties denken?

Nou goed, je kent het politieke spectrum waarbij de wat rechtsere partijen wat meer de kant van de woningcorporaties kiezen en de wat linksere partijen wat meer de kant van de bewoners. Maar dat wil nog niet zeggen dat de VVD persé de kant kiest voor de woningcorporatie.

Over jezelf nu. Heb je naast jouw onderzoeksschap bij de TU/e en je docentschap aan de hogeschool te Heerlen, nog andere activiteiten als inkomstenbron?

Ja, ik heb mijn eigen architectenbureau dat nog in de kinderschoenen staat. Maar daar ben ik hard mee bezig om er een goed draaiend bureau van te maken. De activiteiten bestaan nu vooral uit woonhuizen, het renovatieplan dat ik in Breda gemaakt heb en veel meedoen aan ontwerpwedstrijden.

Hoe kunnen mensen jouw architectenbureau vinden?

Via internet: www.has-architectuur.nl, de Gouden Gids of het telefoonboek.

Voorwaarts! april / mei 2004

Last updated: 29-03-2005 09:04 | info@cjb.nu